پس اينكه بعضى « از مفسرين گفته‌اند : » گفتار ابراهيم در جمله « يبعثون » تمام مىشود و از جمله * ( « يَوْمَ لا يَنْفَعُ » ) * تا پانزده آيه بعد جزء كلام خدا است ، صحيح نيست . در اين جمله سود داشتن مال و فرزندان در روز قيامت به كلى نفى شده ، و اين بدان جهت است كه رابطه مال و فرزندان كه در دنيا مناط در يارى و مساعدت طرفينى است ، رابطه اى است و همى و خيالى ، كه تنها در نظام اجتماعى بشر معتبر شمرده مىشود و در خارج از ظرف اجتماع مدنى هيچ اثرى ندارد ، ( مال كه يا كاغذى است به نام اسكناس و يا فلزى است به نام طلا و امثال آن و نيز يك انسان به نام فرزند كه موجودى است مستقل ، چه ارتباطى به زندگى من كه نيز انسانى هستم مستقل مىتواند داشته باشد ؟ ) و روز قيامت كه روز انكشاف حقايق و جدا شدن آنها از موهومات است و روزى است كه ديگر اسباب و مؤثرات اعتبارى ، از سببيت مىافتد ، مال به ماليتش و فرزند به عنوان فرزنديش ، و خويشاوند به عنوان قرابتش نيز از اعتبار مىافتد ، هم چنان كه قرآن كريم مىفرمايد : « وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ » « 2 » و نيز فرموده : « فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ » « 3 » . پس مراد از سود نداشتن مال و فرزندان در روز قيامت ، اين است كه در قيامت آن طور كه در دنيا و در اجتماع بشرى معتبر بود اعتبار ندارد ، آرى در دنيا در مجتمع بشرى مال بهترين سبب و وسيله است براى رسيدن به مقاصد زندگى و همچنين فرزندان بهترين وسيله‌اند براى رسيدن به شوكت و نيرو و غلبه ، پس مال و فرزندان ، عمده چيزى است كه آدمى در دنيا به آن ركون و اعتماد مىكند و دل بدان مىبندد ، در نتيجه سود نداشتن اين دو در قيامت كنايه مىشود از سود نداشتن هيچ سببى از اسباب اعتبارى و قراردادى دنيا ، كه در دنيا براى جلب منافع مادى بدان تمسك مىشد ، از قبيل علم و صنعت و جمال و امثال آنها . و به عبارت ديگر نفى فايده از مال و فرزندان در آخرت در معناى اين است كه از بطلان اجتماع مدنى و اسباب اعتبارى و روابط قراردادى آن خبر دهد ، هم چنان كه در آيه « ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ - چرا يكديگر را يارى نمىكنيد آرى ايشان امروز

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 100 . ( 2 ) امروز تك تك نزد ما آمديد ، درست همانطور كه در بار اول تك تك خلقتان كرديم و به دنيا قدم نهاديد و آنچه به شما داده بوديم پشت سر نهاديد و آمديد . سوره انعام ، آيه 94 . ( 3 ) روزى كه در صور دميده شود ديگر انساب و ارتباط خويشاوندى در بينشان نيست و آن روز از احوال يكديگر نمىپرسند . سوره مؤمنون ، آيه 101 .